Μάνος Χατζιδάκις και Πιέρ Πάολο Παζολίνι / Μια συνάντηση που δεν έγινε ποτέ και όμως, τα παιδιά κάτω στον κάμπο «I ragazzi giù nel campo»

Μάνος Χατζιδάκις - Πιέρ Πάολο Παζολίνι.

Στις 2 Νοεμβρίου 1975, ο Pier Paolo Pasolini βρέθηκε δολοφονημένος σ' ένα απομακρυσμένο χώρο κοντά σε αεροδρόμιο, υπογράφοντας έτσι μία υποθήκη τραγική για το μέλλον του πολιτισμού.

Καθολικός ο Pasolini, βραβευμένος μάλιστα από το Βατικανό, μολονότι μαρξιστής και άθεος. Ίσως γιατί ελκυόταν από τον θρησκευτικό ουμανισμό και μία συμπάθεια προς το πρόσωπο του Χριστού, ως λαϊκός επαναστάτης και όχι ως το δογματικό σύστημα που προέκυψε απ' τον εκφυλισμό των διδαχών του.

Ποια, όμως, η σχέση του με τον Μάνο Χατζιδάκι? Θα έλεγα καμιά, μόνο που μετάφρασε στα ιταλικά τους στίχους του Μάνου Χατζιδάκι από το τραγούδι «Τα παιδιά κάτω στον κάμπο» που είχε γράψει για το «Sweetmovie» του Βαλκάνιου Dusan Makaveyef, ταινία που όταν πρωτοβγήκε δημιούργησε παγκόσμια αίσθηση. Δε γνωρίζουμε αν συναντήθηκαν ποτέ ο Pasolini με τον Χατζιδάκι. Ο Μάνος δούλεψε στη Ρώμη το 1975, τη χρονιά που δολοφονήθηκε ο Παζολίνι, τη μουσική

ενός ασήμαντου πολιτικού θρίλερ, με τίτλο FacCIA di Spia. Παρουσιάζει, όμως, τρομερό ενδιαφέρον το εν λόγω ντοκουμέντο με την Ιταλίδα pop ερμηνεύτρια και ηθοποιό Daniela Davoli, κυρίως γιατί οι ελληνικοί στίχοι του Χατζιδάκι - και κατ' επέκταση οι ιταλικοί του Pasolini - φώτιζαν τα απωθημένα βιώματα του ανθρώπινου ασυνείδητου και απενοχοποιούσαν τον παρορμητισμό του σεξ, στοιχεία που αξιώθηκαν βαθιάς μελέτης από τον Ιταλό διανοητή του κινηματογράφου.

(στοιχεία από το Lifo)

Το τραγούδι γράφτηκε το 1945 για το έργο «Το καλοκαίρι θα θερίσουμε» του Αλέξη Δαμιανού που σκηνοθέτησε ο Γιώργος Σεβαστίκογλου. Τριάντα χρόνια αργότερα (1974), το βρίσκουμε στην ταινία «Sweet Movie» του Ντούσαν Μακαβέγιεφ.

Για λόγους που δεν γνωρίζουμε, ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι μετέφρασε τους στίχους κι έτσι προέκυψε η ιταλική βερσιόν «I ragazzi giù nel campo».

**********************************************************************************

ΟΙ ΣΤΙΧΟΙ ΣΤΑ ΙΤΑΛΙΚΑ

I RAGAZZI GIU NEL CAMPO.

I ragazzi giù nel campo non si curano del tempo,

Ma si buttano dentro I fiumi per pescare la croce-premio.

I ragazzi giù nel campo dan la caccia ad un pazzo

Poi lo strozzano con le mani e lo bruciano in riva al mare.

Vieni, figlia della luna, bella stella mattutina,

E regala a questi ragazzi le carezze del gran cielo

I ragazzi giù nel campo dan la caccia ai borghesi

Tagliano a pezzi, a pezzi le teste

Dei nemici e dei fedeli.

I ragazzi giù nel campo colgono rami di rosmarino

E camuffano buche e pozzi per acciuffare le ragazze

I ragazzi giù nel campo dan la caccia ad un ricco

Gli fan togliere i denti d’oro e lo portano al mercato.

*****************************************
*****************************************
**************************************************************************
Στίχοι: Μάνος Χατζιδάκις
Μουσική: Μάνος Χατζιδάκις
Πρώτη εκτέλεση: Μαρία Κατήρα

Τα παιδιά κάτω στον κάμπο
δεν μιλάν με τον καιρό
μόνο πέφτουν στα ποτάμια
για να πιάσουν τον σταυρό.

Τα παιδιά κάτω στον κάμπο
κυνηγούν έναν τρελό
τον επνίγουν με τα χέρια
και τον καίνε στον γιαλό.

Έλα κόρη της σελήνης,
κόρη του αυγερινού.
Να χαρίσεις στα παιδιά μας
λίγα χάδια του ουρανού.

Τα παιδιά κάτω στον κάμπο
κυνηγάνε τους αστούς
πετσοκόβουν τα κεφάλια
από εχθρούς και από πιστούς.

Τα παιδιά κάτω στον κάμπο
κόβουν δεντρολιβανιές
και στολίζουν τα πηγάδια
για να πέσουν μέσα οι νιες.

Τα παιδιά μες τα χωράφια
κοροϊδεύουν τον παπά
του φοράνε όλα τα άμφια
και το παν στην αγορά.

Έλα κόρη της σελήνης,
έλα και άναψε φωτιά.
Κοίτα τόσα παλικάρια
που κοιμούνται στη νυχτιά.

Τα παιδιά δεν έχουν μνήμη
τους προγόνους τους πουλούν
και ο,τι αρπάξουν δεν θα μείνει
γιατί ευθύς μελαγχολούν.

Ένα άγνωστο τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι με την «αποκηρυγμένη» από τον ίδιο (αλλά τόσο όμορφη) φωνή της Λίτσας Σακελλαρίου. Η συγκεκριμένη ηχογράφηση είναι του 1971 και κυκλοφόρησε αρχικά σε δίσκο 45 στροφών και στη συνέχεια στο LP «Άμα λευτερωθεί η Κρήτη» με ενορχήστρωση Γιώργου Χατζηνάσιου. Μεταδόθηκε και από ραδιοφωνική εκπομπή του Τρίτου Προγράμματος το 2006 σε ειδικό αφιέρωμα για την επέτειο των 12 χρόνων από το θάνατο του μεγάλου συνθέτη που επιμελήθηκε ο Βασίλης Νικολαΐδης. 

Το τραγούδι όμως αυτό έχει μια πολύ ενδιαφέρουσα προϊστορία, αφού στην πραγματικότητα είναι ένα από τα πρώτα πρώτα τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι! Πρωτογράφτηκε το 1945 για το θεατρικό έργο του Αλέξη Δαμιανού «Το καλοκαίρι θα θερίσουμε» που ανέβασε ο Θίασος Ενωμένων Καλλιτεχνών σε σκηνοθεσία Γιώργου Σεβαστίκογλου. Στην παράσταση μάλιστα το ερμήνευε ΕΠΟΝίτικη χορωδία υπό τη διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη! 

Οι στίχοι του τραγουδιού, γραμμένοι από τον ίδιο τον συνθέτη, δεν είναι άλλοι από τους γνωστούς, αν και αρκετά παραλλαγμένους, στίχους του τραγουδιού «Τα παιδιά κάτω στον κάμπο» που γνωρίσαμε και αγαπήσαμε πολύ αργότερα μέσα από την ταινία «Sweet Movie» (1974). 

Η μουσική όμως είναι εντελώς διαφορετική! Χρησιμοποιείται ένα ρυθμικό μοτίβο, το οποίο στη συνέχεια με την ονομασία «Καλαματιανός» ενσωματώθηκε στη σουίτα «Για μια μικρή λευκή αχιβάδα» (1947-8) για σόλο πιάνο, έργο υπ' αριθμόν 1 στην επίσημη εργογραφία του συνθέτη.

************************************************************************************

Μάνος Χατζιδάκις / Εντελώς μόνος, χωρίς φίλους, στη μάχη κατά της «Αυριανής» και του φασισμού.

Πριν λίγες μέρες ανάρτησα εδώ στο ιστολόγιό μου «Good Life@Facebook» μερικά, σχεδόν άγνωστα στον πολύ κόσμο, στοιχεία για την αθέατη πλευρά της Μελίνας Μερκούρη και επειδή στον Όλυμπο υπάρχει .... συνωστισμός από Θεές και Θεούς, δεν χωράει άλλους, και επειδή κάποιοι είπαν πως η Μελίνα ήταν η αγαπημένη του Μάνου Χατζιδάκι και, ακόμα, επειδή υπήρξε απειλή ("υπάρχουν και δικαστήρια", γράφτηκε κι αυτό), καλό είναι να βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους και να δούμε, ποιοι (ΔΕΝ) αγαπούσαν τον Μάνο, ποιοι (ΔΕΝ) του συμπαραστάθηκαν και ποιοι τον πολέμησαν στη μάχη που έδινε ο Χατζιδάκις κατά της φασιστικής «Αυριανής» των Κουρήδων. 

Ας δούμε πρώτα τι έγινε τότε και μετά, ποια θέση πήρε η Μελίνα Μερκούρη στο θέμα αυτό.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε δηλώσει πως  "Η Αυριανή είναι υπόδειγμα δημοσιογραφίας"

Ήδη η «Αυριανή» σαν καθαρόαιμο ρυπαρό έντυπο βοθρολυμάτων, είχε πάντα στην μπούκα τον Μ.Χατζιδάκι και έγραφε αντλώντας θέματα από το βόθρο της. Τα πράγματα έγιναν πιο σοβαρά και επικίνδυνα, σε σημείο που να τον εξοργίσει και για ό,τι αφορούσε τον εαυτό του, αλλά και γιατί έβλεπε πως, ο φασισμός ήταν στην καθημερινή μας ζωή και έμπαινε στα σπίτια μας με τη φυλλάδα του Κουρή. Σκεφτείτε ότι τότε η «Αυριανή», πουλούσε 150.000-200.000 φύλλα ημερησίως, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.

Όλα, λοιπόν, ξεκίνησαν από τη συναυλία (7 Σεπτεμβρίου 1987) που έδωσε ο Μάνος Χατζιδάκις με την Νανά Μούσχουρη στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Μετά από δυο τραγούδια παίρνει το μικρόφωνο για να καταγγείλει την «Αυριανή» που κατά καιρούς είχε γράψει λίβελους εις βάρος του, με λεξιλόγιο βόθρου και να καταγγείλει τον επικίνδυνο ρόλο της. Και λέει «…τη φυλλάδα που μολύνει τον ελλαδικό χώρο με αναίδεια, χυδαιότητα, τραμπουκισμό και κολακεία συμπολιτών μας (...) που κολακεύεται να πιστεύει σαν τον Καραγκιόζη ότι αυτή έριξε τον Καραμανλή. Ενώ το μόνο που κατάφερε ήταν να κατακρημνίσει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια (...). Που ισχυρίζεται ότι προστατεύει τη δημοκρατία όσο είναι δυνατόν να την προστατεύει ένα τρωκτικό της. Που αποκομίζει κέρδη κολακεύοντας την αγραμματοσύνη και την ασημαντότητα, σαν άλλη Αγία Αθανασία του Αιγάλεω. Η ''Αυριανή'' πρέπει να κλείσει. Κι αυτό είναι το νόημα της αποψινής συμμετοχής μου στο Καλλιμάρμαρο».
ΔΕΙΤΕ το βίντεο (από Ελένη Μαρκάκη) ---> ΕΔΩ

Φυσικά η «Αυριανή» απάντησε με ό,τι πιο χυδαίο λεξιλόγιο διέθετε, μέσω ενός λαϊκιστή «δημοσιογράφου», ταγμένος στο σκυλολόι της εφημερίδας που, μάλιστα έχει γράψει και ένα ογκώδες βιβλίο «Στα άδυτα της ΚΥΠ». Δηλαδή, αυτά που ήξερε καλά «από μέσα»:

«Χθες εμφανίσθηκε κι ένας χαμερπής ομοφυλόφιλος, ένας κίναιδος ολκής, να σε αποκαλέσει φίλε αναγνώστη, φασίστα! Μπροστά σε χιλιάδες ανθρώπους και με μια εμπάθεια που διακρίνει τους παθητικούς ανώμαλους, εδήλωσε ότι η εφημερίδα που διαβάζεις είναι φασιστική και συνεπώς εσύ, ο αναγνώστης, φασίστας! Και τα εδήλωσε δημόσια τα θηλυκά του εμέσματα, ένα κνώδαλο που γλείφει από τότε που υπάρχει, τις πατούσες του φασισμού. […].  Πώς είναι δυνατόν

ένα κάθαρμα να αφήνεται ελεύθερο με λύσσα και πάθος όλους αυτούς τους πολίτες να τους βρίζει με την χυδαιότητα των οίκων ανοχής; Ποιος έδωσε το δικαίωμα στον απαίσιο εκμαυλιστή νέων, που ακούει στα ονόματα Μανωλία, Μάνια, Μινού Χατζηδού, ποιος επέτρεψε σε αυτό το απόβρασμα να παίρνει το μικρόφωνο στα χέρια του και να εκθέτει οργανωτές μιας φιλανθρωπικής εκδήλωσης και να διασύρει τον Δήμο Αθηναίων υπό την αιγίδα του οποίου ετέθη; […]. Αυτό το σκουληκιασμενο τομάρι αποτελεί στίγμα για τη σημερινή ελληνική κοινωνία. Να προστατεύσουμε τα παιδιά μας από το ηθικό ΑIDS αυτού του βρωμερού υποκείμενου. Αρκετοί νέοι πλήρωσαν ακριβά τη γνωριμία τους μαζί του. Όχι άλλα θύματα».

Στο ίδιο φύλλο ο αμείλικτος πόλεμος συνεχίζεται, σαρκάζοντας χυδαία, πάνω απ΄όλα, την ερωτική ταυτότητα του Χατζιδάκι και ζητά με δημοσίευμα «Παρακαλούνται όσοι

κατά καιρούς είχαν οποιαδήποτε σχέση με τον Μάνο Χατζιδάκη να μας γράψουν ή να μας τηλεφωνήσουν για τις εμπειρίες τους, προκειμένου να συμπληρώσουμε μια μεγάλη έρευνα που έχουμε ξεκινήσει για την αφεντιά του». 

Ανάμεσα στο «επιτελείο» της κιτρινοδημοσιογραφίας ήταν ο Μάνος Χάρης, ο Αιμίλιος Λιάτσος, η Αγγελική Νικολούλη, ο Άρης Πορτοσάλτε, ο Θοδωρής Δρακάκης ο Γιώργος Μαύρος και άλλοι εκλεκτοί σαλταδόροι.

Σύσσωμο όλο το αληταριό του ΠΑΣΟΚ, βουλευτές και υπουργοί, έσπευσαν να στηρίξουν την Αυριανή με δηλώσεις, τάχαμου, υπέρ της ελευθερίας του τύπου. Όλος ο καλός ο κόσμος παρήλασε από τις κίτρινες σελίδες της κουραδοφυλλάδας: Κ.Λαλιώτης, Μ.Κουτσόγιωργας, Κ.Κουλούρης, Α.Δροσογιάννης, Θ.Πάγκαλος, Μ.Παπαϊωάννου, Δ.Μπέης,  Φ.Πετσάλνικος, Ν.Ψαρουδάκης, Γ.Δασκαλάκης, Π.Ζακολίκος κ.ά και μερικοί ακόμα από τους, ας πούμε, δημοκρατικούς χώρους: Γ.Α.Μαγκάκης, Μ.Δρετάκης, Γ.Ζίγδης, Ν.Κακαουνάκης, Φ.Κουβέλης κ.ά. (αρχίζει να με πιάνει ναυτία)…

Ο τότε, κυβερνητικός εκπρόσωπος  Γιάννης Ρουμπάτης (σήμερα αφεντικό στην ΕΥΠ), δήλωσε: «Ο κ.Χατζιδάκις με τις χθεσινές δηλώσεις του […] προσφέρει κακές υπηρεσίες στη δημοκρατία και προσβάλλει τους χιλιάδες αναγνώστες της εφημερίδας».

Κράτησα για το τέλος τις δηλώσεις συμπαράστασης στην «Αυριανή», του Μανώλη Γλέζου, πρόεδρου της ΕΔΑ (λέμε τώρα), σε συντεταγμένη γραμμή με την τότε πρασινοκυβέρνηση που την λιβάνιζε από το 1981 με τα αντίστοιχα οφίτσια: «Η απροσδόκητη επίθεση του Μάνου Χατζιδάκι ενάντια στην Αυριανή αποδεικνύει ότι, ο συμπαθής πολιτιστικός κύκλος που κινείται γύρω από τον κ.Καραμανλή, έχασε την ψυχραιμία του και βρίσκεται σε απόγνωση. Ο ελληνικός λαός από το 1981, καταδίκασε τη δεξιά και είναι πολύ δύσκολο να επιστρέψουμε πίσω στην περίοδο που τις εφημερίδες τις έκλειναν με τη βία. Οι πνευματικοί άνθρωποι δεν μπορούν με καμια δικαιολογία να προσβάλλουν τους ανθρώπους που τη διαβάζουν με κοσμητικά επίθετα που δεν έχουν σχέση με την πραγματικότητα».

Πάμε να δούμε τι είπε η Μελίνα Μερκούρη, υπουργός πολιτισμού που, λέγεται ότι, αγαπούσε τον Μάνο Χατζιδάκι, το ίδιο και αυτός, και που χωρίς να τον

κατονομάσει, τον σταύρωσε με ταβανόπροκες στην «Αυριανή»: «Δεν είναι δυνατόν στις μέρες μας να βγαίνει κάποιος και να καταφέρεται στην ελευθεροτυπία. Πάλεψα μια ολόκληρη ζωή και παλεύω για την ελευθερία του Τύπου και φυσικά είμαι αντίθετη με το κλείσιμο μιας εφημερίδας. Άλλωστε, το να λέμε να κλείσει οποιαδήποτε εφημερίδα, είναι παράλογο και μπορεί να οδηγήσει σε πιο άγρια πράγματα. Όσο για τη λέξη ‘’φασισμός’’ σήμερα λέγεται εύκολα απ’ όλους, ενώ όταν έπρεπε μόνο μερικοί την είπαν». 

Ναι, Μελινάκι, το πιάσαμε το υπονοούμενο «όταν έπρεπε μόνο μερικοί την είπαν». Ξέρεις, μερικοί την είπαν με τις πράξεις τους και ανάμεσα σ’ αυτούς ήταν και ο Μάνος Χατζιδάκις, ενταγμένος στην ΕΠΟΝ, τότε που εσύ χαριεντιζόσουν με μαυραγορίτες και δοσίλογους, πίνοντας τα ποτά σας στο «Παν», στην οδό Ακαδημίας 4, κάτω ακριβώς από το πολυτελέστατο σπίτι του πάμπλουτου συζύγου σου Π.Χαροκόπου και πίσω σας, ακριβώς πίσω σας, ήταν η οδός Μέρλιν, με το αρχηγείο της Γκεστάμπο, όπου τα βογγητά των συλληφθέντων πατριωτών. κομμουνιστών, αριστερών και δημοκρατών, πνίγονταν στα χάχανα της παρέα σας. 

Συμπαραστάτης στον αγώνα του Μάνου Χατζιδάκι στάθηκε το ΚΚΕ με τον Ριζοσπάστη, όπου σε ένα αφιέρωμα της δημοσιογράφου Σοφίας Αδαμίδου, διαβάζουμε ΚΛΙΚ --->ΕΔΩ

Θα κλείσω με μια επισήμανση  που βρήκα στη «Σελίδα του Νίκου Σαραντάκου» που λέει: «Δέχομαι επίσης ότι ο Χατζιδάκις με την έκκλησή του παραβίασε τη δεοντολογία, αφού (όπως ρητά παραδέχτηκε κι ο ίδιος) εκμεταλλεύτηκε την προβολή της συναυλίας για να προωθήσει μια προσωπική πολιτική εκστρατεία. Ίσως όμως, ήταν ο μόνος τρόπος που έβλεπε για να αντιμετωπίσει έναν πανίσχυρο προπαγανδιστικό μηχανισμό. Και βέβαια, όταν είπε την περίφημη φράση ‘’Η Αυριανή πρέπει να κλείσει’’, δεν εννοούσε να απαγορευτεί με κυβερνητική απόφαση ή να της επιβληθεί λογοκρισία, εννοούσε να πάψει να έχει αναγνώστες και επιρροή».

Κείμενα-Επιμέλεια: Χρήστος Ζουλιάτης

ΔΙΑΒΑΣΤΕ την ανάρτηση για την Μ.Μερκούρη---> ΕΔΩ

Μάνος Χατζιδάκις: Γεννήθηκα στην Ξάνθη, μα η Κρήτη κυκλοφορεί μέσα στο αίμα μου! Μια άγνωστη συνέντευξη.

Μια άγνωστη στους περισσότερους συνέντευξη του Μάνου Χατζιδάκι, που δημοσιεύτηκε στις 26 Αυγούστου 1960, στην ελληνική εφημερίδα «Αίγυπτος (Ταχυδρόμος)» της Αλεξάνδρειας. Δυστυχώς, το όνομα του δημοσιογράφου, που συνομίλησε με τον Χατζιδάκι και απέδωσε τόσο γλαφυρά τα λεγόμενα αλλά και την εικόνα του Μάνου, δεν αναγράφεται στο φύλλο της εφημερίδας.

Η λατρεία για την Κρήτη αναβλύζει τόσο από τα λεγόμενα του μεγάλου συνθέτη, όσο και από τον τρόπο που σχολιάζει ενδιάμεσα ο δημοσιογράφος.

(Σημείωση δική μου: Η ορθογραφία διατηρήθηκε όπως ακριβώς δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα).

Νέος είνε, 33 χρονών ο Χατζιδάκις. Παχύς και στο ανάστημα μέτριος. Το δέρμα του είνε σκούρο και μελαχροινό και κατάμαυρα τα μάτια του. Γλυκειά και απαλή η φωνή του, πειθαρχημένη κυλά και βγαίνει απ΄τα χείλη του, μα όταν υποστηρίζη κάτι, όταν υπογραμμίζη μία φράσι, γίνεται σκληρή, βαρειά σαν χτύπος καμπάνας και τα μάτια του πετούν αστραπές σαν το ατσάλι!

Για ένα που ξέρει να βλέπη, ο Χατζιδάκις, συμπληρώνει τον τέλειο χαρακτήρα του Κρητικού!

-Γεννήθηκα στην Ξάνθη! λέει ο ίδιος. Μα η Κρήτη κυκλοφορεί μέσα στο αίμα μου! Ακούω τις φωνές της, νοιώθω το πέλαγος να δέρνεται και να βογγά στα βράχια της, μυρίζομαι το χώμα της, τα περιβόλια της, χυμά ολοένα η ψυχή μου απάνω της να ρουφήξη δύναμη και ομορφιά…

Ο πατέρας του Χατζιδάκι, ανήσυχη ψυχή σαν όλους τους Κρητικούς, ξεκίνησε μια μέρα να πραγματοποιήσει ένα όνειρο. Να πλουτίση εμπορευόμενος καπνά! Καλή η εποχή, έξυπνος έμπορος ήταν, είχε πείσμα και καρδιά και περίσσεια περηφάνεια, δεν μπορούσε παρά να κερδίση στο πάλαιμα με τη ζωή. Τι Κρητικός ήταν;

Οι άνθρωποι τον θαύμαζαν, τον αγαπούσαν, ήταν μεγάλη η καρδιά του και το μυαλό του σπίθιζε. Γέννησε κι η γυναίκα του, τούδωσε αγόρι, το βάφτισαν, μπήκε στους Χατζιδάκιδες, ένας Μανώλης ακόμη!

-Να πω πως τον ζήλεψε ο Χάρος; Πως πέρασε κάποια φορά έξω από το σπίτι μας άκουσε το κακαριστό γέλοιο του, έσκυψε και είδε την ευτυχία μας και μπήκε; Η συμφορά έπεσε απροσδόκητα, γκρέμισε το σπίτι μας, και μεις, η μητέρα μου κι εγώ, μια σταλιά παιδί, θάψαμε τον πατέρα μου, τα μαζέψαμε και ήρθαμε στην Αθήνα… Το χρυσό όνειρο είχε τελειώσει, η ζωή δεν ήταν τόσο ρόδινη όσο την ξέραμε ως τότε. Η βιοπάλη άρχιζε. Δούλευα και σπούδαζα, κι οι δυσκολίες με πεισμάτωσαν! Τούτα τα προσόντα του Κρητικού, δεν τα ήξερα ποτέ. Κυνηγούσα τα δύσκολα, τα παραπάνω από μένα και τις δυνάμεις μου. Χιλιάδες πρόγονοι που βλάστησαν και τάφηκαν στα χώματα της Κρήτης, ξυπνούσαν μέσα μου και φώναζαν. Δεν ξεκαθάριζα τις πεθυμιές τους, δεν είχα ο ίδιος κατασταλάξει πάνω στη γή, δεν μπορούσα ακόμη να δω και να ξεχωρίσω τους δρομους…

Μεγάλη η γενιά των Χατζιδάκιδων στην Κρήτη, απλώνεται και πιάνει το νησί από τις τέσσερις άκρες του! Κισσαμίτες, Σφακιανοί, Αποκορωνιώτες, Ρεθυμιώτες, Καστρινοί, Μεραμπελιώτες και Γεραπετρίτες, πλούσιοι, φτωχοί, επιστήμονες, στρατιωτικοί. Μια φλέβα που κόπηκε με τον καιρό κομμάτια-κομμάτια κι άλλη θέλουν το «άκης» με «ήττα» κι άλλοι με «γιώτα» να χωρίζουν μεταξύ τους!

-Δέκα πέντε χρονών, κατέβηκα στην Κρήτη, κάθησα καιρό, εντύθηκε η ψυχή μου με τα χρώματά της… Μελέτησα τους ανθρώπους της, το φως της, ένοιωσα τη φοβερή δύναμι αφομοιώσεως που έχει σ’ αυτούς που πρωτοστατούν επάνω της, δέθηκα οριστικά μαζί της! Από παιδί μ’ άρεσε η μουσική, με είχαν μάθει κι έπαιζα πιάνο, μα μόνο σαν πάτησα στην Κρήτη η ψυχή μου κατάλαβε το νόημά της. Άρχισα να συνθέτω, να δημιουργώ, παράξενα συναισθήματα με πλημμύριζαν. Ένα θαύμα είχε γίνει μέσα μου…

-Μεγάλη είναι η κρήτη, έχει Χατζιδάκιδες πολλούς. Ποια η δική σας φύτρα;

-Ηρακλειώτης!… Καστρινός, όπως συνηθίζουν να τους λένε, επειδή παληά, Μεγάλο Κάστρο, έλεγαν το Ηράκλειο… Το δικό μας σόι, έχει πολλούς επιστήμονας και καθηγητάς. Ανθρώπους που ασχολιούνται με την λογοτεχνία και την ποίησι. Απ΄ό,τι έμαθα, δεν είχαμε άλλον μουσικόν.

ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΚΡΗΤΙΚΟ ΠΕΙΣΜΑ!

Για να ξεκαθαρίσωμε τα πράγματα, ευθύς από την αρχή, ο Μάνος Χατζιδάκις είναι αφάνταστα προσγειωμένος! Δεν έχει παραξενιές, δεν μυρίζει… σάπια μήλα για να κατεβάσει ιδέες, ούτε βάζει σε παγωμένο νερό τα πόδια του για να του έρθει

έμπνευσις! Είναι απλός και φυσικός άνθρωπος και αντικρύζει τη ζωή γύρω του στις σωστές και φυσικές διαστάσεις της. Κοιμάται ελάχιστες ώρες μα το ξενύχτι του δεν είναι στείρο και αρρωστημένο. Δουλεύει.Δημιουργε!

Σε κάτι τέτοιες ώρες, τον πέτυχα προχθές τα ξημερώματα. Ήθελε, δεν ήθελε, άφησε το μολύβι, παραμέρισε το πεντάγραμμο και μιλήσαμε. ήταν ζεστός ακόμη τότε ο καυγάς με τους …παλιούς, και δεν μπόρεσε να μη μιλήση.

-Δεν ήθελα να πειράξω κανένα, δεν είχα λόγους… Είπα την ιδέα μου, διατύπωσα την γνώμη μου και ξεσηκώθηκε ο κόσμος εναντίον μου! Ο λόγος; Η αφορμή;

-Μα ήταν ανάγκη; Γιατί να γίνη καυγάς;

-Τα είπα και αδιαφορώ! Ξέρω, πώς έχω δίκιο. Κι όταν έχω δίκιο τα βάζω και με το Θεό! Δεν φοβούμαι κανένα!

Τον έβλεπα καθώς μιλούσε και χαιρόμουνα που τούδωσα την αφορμή να θυμώση, να τρικυμίση η ψυχή του, να βαρύνη η φωνή του και να πετάξουν μαύρες αστραπές τα μάτια του. Παμπάλαιοι και μακρινοί πρόγονοι, άγριοι βουνήσιοι Κρητικοί, ξυπνούσαν από τα βάθη των αιώνων και μιλούσαν με τη φωνή του!

-Αυτή ήταν η γνώμη μου… Εγώ έπρεπε να την πω. Κι οι άλλοι να την ακούσουν. Με τις φωνές και τις βρισιές δεν γίνεται συζήτησι. Αποτέλεσμα, πώς σώπασαν; Επειδή δεν πίστευαν σ’ αυτά που υποστήριζαν. Κι επειδή εγώ δεν το βάζω εύκολα κάτω!

Ανακάτεψε στο τραπέζι τα χαρτιά, χτύπησε το μολύβι σαν του έφταιγε εκείνο, άναψε τσιγάρο και κύτταξε απ΄το παράθυρο τη νύχτα π΄άρχιζε να χλωμιάζη. Σώπασε λίγο, μέρεψε η ψυχή του, ήρθε πάλι και γέμισε την καρδιά του το μεγάλο νησί…

-Κάποια μέρα που θα μπορώ να ζω όπως θέλω, θα τραβήξω κατά κάτω! Θα βρω μια γωνιά στον κρητικό παράδεισο και θα ριζώσω!… Άλλος τόπος στον κόσμο δεν υπάρχει. Ζωντανή είναι η Κρήτη, έχει ψυχή, φωνή, φλέβες που τρέχει αίμα ζεστό μέσα τους! Μού τό’πε μια φορά ένας γέρος χωρικός πάνω στην ώρα δυνατού σεισμού, μα το κατάλαβα αργότερα. «Μη φοβάσαι, Μανώλη, ζωντανή είναι η Κρήτη μας, κουνιέται!…» Και δεν είναι μόνο ζωντανή. Παρά και μάγισσα!«Ήπιες νερό από τα σπλάχνα της; Πάει, τέλειωσε! Έγινες σκλάβος της αιώνιος!…»

«ΔΕΝ ΓΡΑΦΩ ΜΟΝΟ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΔΙΑΒΑΖΩ»

Βλέπω τον πληθωρικό τούτον νέον καλλιτέχνη να μιλή, και πολλές φορές ξεστρατίζει το μυαλό μου δίχως να το θέλω, σ’ άλλα θέματα, σ’ άλλα σκοτεινά προβλήματα που βασανίζουν την ψυχή του ανθρώπου.

Ανάβει και καίγεται καθώς μιλεί, οι φωνές έρχονται από μέσα, αν προσέξεις λίγο μπορεί να βρης και μια αλλοίωσι της φωνής του, μια παράξενη αλλαγή στα χαρακτηριστικά του. Δεν μιλεί αυτός, ξένες είναι οι φωνές κι έρχονται από τα βάθη των αιώνων! Πειρασμοί μεγάλοι που σ΄αναγκάζουν να ρωτήσης:

-Τι ξέρεις για το νησί και τους ανθρώπους του;

-Διαβάζω! Διαβάζω την ιστορία του, όχι την τωρινή, την γεμάτη αίματα και αναστεναγμούς, μα την παλιά…

-Και τι συμπέρασμα βγαίνει;

Γρήγορος ήταν ο διάλογος, στάθηκε και με είδε παραξενεμένος. Χαμογέλασε, πήραν πάλι φόρα τα μάτια του, άνοιξαν θαρρετά, κύτταξαν πέρα τον ουρανό που άσπριζε και η φωνή του κύλησε ανάμεσά μας ήρεμα, καλά στερεωμένη.

-Μελετώντας τα παλιά, καταλήγεις στην μεγάλη αλήθεια. Πως η Κρήτη, δεν έχει αλλάξει στους αιώνες που πέρασαν! Μένει η ίδια, απαράλλαχτη! Η σημερινή ζωή, είναι μια συνέχεια της παλιάς… Οι ίδιοι άνθρωποι που ζούσαν επί Μίνωος, ζουν και τώρα! Πεθαίνουν, θάπτονται, ανασταίνονται, πάλιν οι ίδιοι! Ο κύκλος δεν σταματά. Στα παλιά χρόνια, βρίσκει κανείς τον ίδιο τον σημερινό Κρητικό. Τον άφοβο, που παλεύει με το Χάρο κι όμως κλαίει για την αγάπη του!

Ευκαιρία να ξαναφέρουμε την κουβέντα από την Κρήτη στην Αθήνα, στην έμπνευσι και στην καθημερινή δουλειά του καλλιτέχνη.

-Όταν γράφετε μουσική ή στίχους, έχετε την Κρήτη στο μυαλό σας;

-Δεν θυμούμαι… Μα αν ψάχνετε να δήτε αν με επηρεάζη στις εμπνεύσεις μου η Κρήτη, σας λέω όχι! Άλλο καρδιά, άλλος μουσική, άλλο Κρήτη! Διαβάζω πολύ, γράφω κι αν θέλετε ένα μεγάλο μυστικό δικό μου σας λέγω ότι κανένα από τα τραγούδια μου δεν γεννήθηκε χωρίς αγωνία και κόπο!

Ο Χατζιδάκις στέκεται ειλικρινής και περιγράφει τον εαυτό του με φράσεις κοφτές, αντρίκειες. Δεν φοβάται, ξέρει ότι πατεί στέρεα κι ανεβαίνει τον δύσκολο δρόμο…

-Όποιος γράφει μουσική εύκολα, ή δεν γράφει… μουσική ή κλέβει! Και πρέπει να το καταλάβουμε μια και καλή. Αρκετά έκλεψαν οι παλαιότεροι κι έφτιαξαν κάθε λογής μουσικά «αριστουργήματα!». Καιρός τώρα να δούμε αν μπορούμε να γράψουμε και τίποτα δικό μας. Ελληνικό, και στην έμπνευσι και στη διαπίστωσι!

-Εσείς προσπαθείτε;

-Δεν κάνω άλλο από προσπάθειες! Αυτές που μπορώ. Βάζω πολύ δύναμι, πολύ καρδιά, όλη μου την ψυχή ανάμεσα στις νότες και στους στίχους μου γιατί αγαπώ τον άνθρωπο, τον βιοπαλαιστή, τον φτωχό! Αυτόν έχω στο μυαλό μου όταν γράφω τη μουσική ή τους στίχους! Απλά πράγματα, ένα ποτήρι κρύο νερό, μια δροσερή αυλή και γύρω ένα κλωνάρι γιασεμί, μια γλάστρα βασιλικός!… Έχουν επιτυχία τα τραγούδια μου, ακριβώς γιατί μιλούν κατ’ ευθείαν στην καρδιά μας. Μου λένε για το τραγουδάκι μου ο «Υμηττός», πως δεν περιέχουν τίποτε οι στίχοι του, κι όμως ο λαός που το τραγουδά, βρίσκει εκεί που πρέπει το νόημά του και χαίρεται!
Την συνέντευξη την ξετρύπωσε ένας φίλος που δεν υπάρχει πια, έφυγε στα 47 χρόνια. Αφιερωμένη η ανάρτηση στον άτυχο Γιώργο, γνωστό στο διαδίκτυο ως ALLOU FUN MARX

Επιμέλεια-Παρουσίαση: Χρήστος Ζουλιάτης

Ο Μάνος Χατζιδάκις παίζει στο πιάνο, μόνο για 34 δευτερόλεπτα, το μουσικό θέμα απ' τα "Παιδιά του Πειραιά" για την εκπομπή "Δισκόραμα" της γαλλικής τηλεόρασης, λίγες μόνον ημέρες μετά την θριαμβευτική προβολή της ταινίας "Ποτέ την Κυριακή" του Ζυλ Ντασσέν στο φεστιβάλ των Καννών (Μάϊος 1960).

***********************

America America / Elia Kazan / Manos Hadjidakis

America America (1963)
Σκηνοθεσία-Σενάριο: Ηλίας Καζάν
Μουσική: Μάνος Χατζιδάκις
Η μουσική της ταινίας ηχογραφήθηκε στην Ελλάδα με την Πειραματική Ορχήστρα Αθηνών
Οι στίχοι είναι του Νίκου Γκάτσου
Τραγουδούν: Βασίλης Ριζιώτης και Γιώργος Ρωμανός
Χατζιδακικό ύφος με κυρίαρχο μουσικό όργανο το σαντούρι. 

Αφήνοντας για λίγο την αμερικανική θεματολογία, ο Καζάν στρέφεται στα πάτρια εδάφη διασκευάζοντας το ομώνυμο μυθιστόρημά του, την επική οδύσσεια ενός μετανάστη με εμφανείς αναφορές στην οικογένειά του και ιδιαίτερα τον θείο του. Η αφήγηση ξεκινά το 1896 και τοποθετείται στα παράλια της Μικράς Ασίας. Η βιοπάλη ενός φτωχού νέου που από παιδί ονειρεύεται να ταξιδέψει στην υπερατλαντική γη της επαγγελίας, μοιάζει με κάθοδο στην κόλαση. Μετατρέπεται ωστόσο σε ανάσταση κατά την άφιξή του εκεί, τη στιγμή που αρχίζει ουσιαστικά το αληθινό δράμα του μετανάστη. Ο νεαρός τότε Στάθης Γιαλελής ενσαρκώνει, στην προσωπική αυτή εξομολόγηση του καταξιωμένου πια Καζάν και υπό τους μαγικούς ήχους του Χατζιδάκι, το αρχέτυπο του «τραγικού» μετανάστη που εξακολουθεί να ταλανίζει τον ελληνισμό. Τα γυρίσματα έγιναν σε πραγματικές τοποθεσίες στην Ελλάδα και την Τουρκία, ενώ η ταινία απέσπασε το Όσκαρ καλλιτεχνικής διεύθυνσης.

Τα γυρίσματα ξεκίνησαν στην Κωνσταντινούπολη, αλλά ο σκηνοθέτης φοβόταν ότι οι Τούρκοι αξιωματούχοι θα έφερναν αντιρρήσεις σε κάποια από τα περιστατικά που περιέγραφε η ταινία και γι' αυτό μετατόπισε την παραγωγή της ταινίας στην Ελλάδα.

Μάνος Χατζιδάκις, για τη μουσική της ταινίας "America, America" (1963):

Στην Αθήνα όταν τελειώνει το καλοκαίρι είναι γιορτή. Και η νύχτα είναι πιο όμορφη κι από την πιο όμορφη γυναίκα. Μια τέτοια νύχτα, πάνω σε μια ταράτσα με πολύ κόσμο που μίλαγε και τραγουδούσε, ο Καζάν μου φώναξε από μακριά: "Θέλεις να γράψεις τη μουσική για το America, America;"

Κείνη την ώρα ακριβώς, η Ακρόπολη, χρωματισμένη σαν γλυκό συνοικιακού ζαχαροπλαστείου από το Ήχος και Φως, με Δωρικές τρομπέτες και Ιωνικές συγχορδίες, ετρόμαξε κι αυτόν κι εμένα, ενώ μια τρομερή φωνή μας υπενθύμιζε πως πριν τρεις χιλιάδες χρόνια οι Αθάνατοι Έλληνες φτιάξανε τον Αθάνατο Παρθενώνα... και η Ακρόπολη άλλαζε χρώματα από την ντροπή της.

Τη στιγμή που είπα στον Καζάν ότι δέχομαι, η Ακρόπολη είχε γίνει "πράσινη" από το κακό της και οι κιθάρες άρχισαν να παίζουν γλυκανάλατα τα Παιδιά του Πειραιά.

Ακούγοντάς το ο Καζάν, μου φώναξε αγαναχτισμένα πως δε θέλει στη μουσική που θα του φτιάξω μπουζούκια ή οτιδήποτε που να θυμίζει την άλλη "αθάνατη" δημιουργία το Ποτέ την Κυριακή.

"Συμφωνώ", του απάντησα.

Κι έτσι άρχισε το πρόβλημα. Τι όργανα θα έπρεπε να χρησιμοποιήσω στη μουσική του America, America.

Αυτά έγιναν το 1962.

Μια άλλη νύχτα, στη Νέα Υόρκη του Σεπτέμβρη το 1963, βρήκα επιτέλους πως θα ταίριαζε πολύ στις αντιδράσεις του Σταύρου -του ήρωα της ταινίας- ένα σαντούρι, που να κυριαρχεί πάνω σ' όλα τα άλλα όργανα.

Τι είναι το σαντούρι; Μια μπαγκέτα που χτυπά δυνατά πάνω σε μια γυμνή χορδή. Κάτι σαν τσέμπαλο. Τουλάχιστον έτσι το θέλησα εγώ.

Έντεκα νύχτες, καθόλου όμορφες, στην Αθήνα του Νοέμβρη του ίδιου χρόνου, έγραψα μες σ' ένα στούντιο τέσσερις ενότητες μουσικής για το America, America σύμφωνα με τα αρχικά μου σχέδια. Για το χωριό, για την πόλη, για την αστική οικογένεια των Σινίκογλου και για το βαπόρι που ταξιδεύει για την Αμερική.

Μια άλλη νύχτα, στις 26 Οκτωβρίου του 1963, επιστρέφοντας στη Νέα Υόρκη, χάνω τα αρχικά μου σχέδια με την τσάντα μου σ' ένα ταξί. Μα ευτυχώς η μουσική μου είχε τελειώσει.

Και μια βροχερή νύχτα στο Figaro του Greenwich Village έγραψα αυτά τα λίγα λόγια, μαζί με την αγάπη μου για τον Καζάν και την ταινία του, που μου έδωσαν την ευκαιρία να γράψω αυτή τη μουσική.

Μάνος Χατζιδάκις, 1963

περιοδικό ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ

Δείτε ολόκληρη την ταινία